Jak poradzić sobie z utratą bliskiej osoby?

By móc mówić na temat tego, jak dziecko czy nastolatek doświadcza straty bliskiej osoby i jak możemy pomóc mu w tych trudnych momentach, warto jest prześledzić jak rozwija się rozumienie pojęcie śmierci u dzieci. Dzięki tej wiedzy łatwiej nam dorosłym będzie zrozumieć reakcje dziecka, odpowiadać na jego pytania tak, by zmniejszyć jego lęk, złagodzić cierpienie i zapewnić mu poczucie bezpieczeństwa.

  Przeżywanie przez dziecko śmierci bliskiej osoby jest ściśle związane z poziomem jego rozwoju poznawczego i emocjonalnego, który określa możliwości spostrzegania realności straty. Małe dzieci do trzeciego roku życia nie rozumieją pojęcia śmierci. Poznają rzeczywistość dotykając, smakując, wąchając, oglądając, wprawiając w ruch i tak dalej, a zatem będąc w bezpośrednim kontakcie z nowym „obiektem” i tylko w ten sposób mogą być zainteresowane czymś, bądź kimś kogo wcześniej nie znały. Jak zatem dotykać, wąchać, oglądać…… śmierć? Ktoś, by pomyślał cudowny świat, w którym nie istnieje śmierć. Istnieje jednak nieobecność i cierpienie z nią związane. Tak małe dzieci doświadczają przykrych i bolesnych przeżyć w związku z brakiem obecności bliskiej osoby, nie zaś z faktem śmierci. Dzieje się tak ponieważ w ich umyśle nie funkcjonują pojęcia tylko realne obiekty znajdujące się w zasięgu zmysłów. Nie mniej jednak reakcje jakie pojawiają się w odpowiedzi na nieobecność matki (lub innej ważnej osoby) bardzo przypominają proces żałoby u człowieka dorosłego. W pierwszym momencie dziecko szuka matki. Kiedy jej nie znajduje popada w odrętwienie, po którym następnie pojawia się złość, krzyk, dziecko głośno domaga się powrotu matki. Te działania mają zwrócić uwagę otoczenia i pomóc mu w odzyskaniu utraconego obiektu. Jeśli tak się nie dzieje pojawia się rozpacz, apatia, dziecko wycofuje się z kontaktów. Po okresie wycofania malec stopniowo wykazuje gotowość nawiązywania nowych relacji.[10]

W rozumieniu starszych dzieci do piątego roku życia pojawia się pojęcie śmierci ale nie jest ono tożsame z pojęciem, jakim posługuje się dorosły człowiek. Rozumowanie dzieci w tym wieku charakteryzuje się swoistą „magiczną” logiką, której poznanie jest niezwykle ważne, po to by móc być uważnym na cierpienie dziecka wynikające z jego fantazji, którymi tłumaczy sobie rzeczywistość. Istotnymi cechami dziecięcego myślenia na tym etapie rozwoju jest przekonanie, że przedmioty nieożywione mogą się poruszać, mówić. Rzeczy, zjawiska istnieją dla wygody ludzi np. noc przychodzi po to, by dzieci mogły iść spać. Wszystko może być pod kontrolą i zależy od woli i życzeń człowieka. Takie uproszczenia myślenia powodują, iż dzieci rozumieją śmierć jako życie tylko w innych, nieznanych mu okolicznościach, stąd  często się martwią czy zmarłemu nie jest zimno, czy ma co jeść, czy się nie nudzi itp. Śmierć jest powodowana poprzez działanie magicznych sił, człowiek umarł ale jeśli tylko będzie chciał może powrócić do życia, zatem jest to zjawisko czasowe i odwracalne. Dzieci mogą wierzyć, iż śmierć bliskiej osoby jest wynikiem tego, że np. w złości życzyły tej osobie, by umarła bądź, że to swoim niegrzecznym zachowaniem doprowadziły do śmierci. Zdarza się, przecież słyszeć jak rodzice powtarzają „kiedyś tak się zachowując wpędzisz mnie do grobu”. Efektem takiego interpretowania rzeczywistości może być poczucie winy przeżywane przez dziecko. Ten etap w rozwoju dziecięcego myślenia to stadium konkretu, a zatem nasze komunikaty dzieci odbierają w sposób dosłowny. Stwierdzenie, że zmarły śpi może być przyczyną silnego lęku dziecka przed zaśnięciem.  

Między szóstym a ósmym rokiem życia dzieci utożsamiają śmierć z ludzką postacią, a więc tą, która myśli, czuje, słyszy, widzi itd. Mają przekonanie, że jeśli jest się wystarczająco  silnym i mądrym, to można ją przechytrzyć, uciec od niej. Ponieważ starsi ludzie nie mają na tyle siły, by obronić się przed śmiercią umierają. Logiczne zatem staje się, iż śmierć nie dotyczy ludzi młodych, silnych i zdrowych. Dzieci na tym etapie obawiają się co się dzieje z ciałem po śmierci, pojawiają się lęki dotyczące tego, że mogą znaleźć się w trumnie.

Dzieci między dziewiątym a dwunastym rokiem życia rozumieją już, że śmierć dotyczy wszystkich istot żywych, jest zjawiskiem naturalnym i nieodwracalnym. Przeżywają zatem konsekwencje związane z faktyczną utratą bliskiej osoby nie zaś z separacją od niej jak to było we wcześniejszych etapach rozwojowych. Wiedzą już, że jej przyczyną  może być także choroba wewnętrzna, wypadek, przemoc fizyczna. Pojawiają się lęki związane z możliwością pochowania, bądź kremacji ciała kiedy będą jeszcze żyły. Pojmując nieodwracalność śmierci doznają ukojenia w religijnych przekazach dotyczących istnienia życia po śmierci, jednak ograniczenia w rozwoju myślenia abstrakcyjnego przysparzają im trudności w zrozumieniu istoty duszy ludzkiej, która żyje poza rozkładającym się ciałem.

Dorastająca młodzież rozumie naturalność i nieodwracalność śmierci, zdaje sobie także sprawę z tego, iż śmierć dotyczy także ich ale oczywiście wydarzy się dopiero w bardzo odległej przyszłości. Stąd często ryzykowne, narażające życie i zdrowie zachowania młodzieży. Rozwój myślenia abstrakcyjnego pozwala zrozumieć pojęcie duszy, nastolatkowie wyrażają i tłumaczą swoje poglądy religijne[11].

Kiedy dziecko, nastolatek doświadcza śmierci bliskiej osoby przeżywa smutek podobnie jak dorosły. Najpierw próbuje zaprzeczyć temu co się wydarzyło, młodsze dzieci mogą szukać zmarłej osoby i z utęsknieniem wyczekiwać jej powrotu. Potem pojawiają się uczucia złości, buntu, wreszcie żalu, następuje wycofanie z kontaktów z dorosłymi i rówieśnikami a później stopniowe wychodzenie z izolacji i budowanie nowych relacji. U małych dzieci, które jeszcze nie potrafią swojego żalu wyrazić słowami mogą pojawić się trudności ze snem, utrata apetytu, moczenie się, częste infekcje, przesadne reakcje na rozstanie takie jak lgnięcie do innych. U starszych dzieci i nastolatków mogą pojawić się zachowania agresywne. Młodzież pozostawiona sama z własnym bólem może sięgać po narkotyki czy inne środki psychoaktywne, podejmować ryzykowne, autodestrukcyjne działania. Warto zatem być uważnym na to, jak ze smutkiem radzi sobie dziecko, pytać go czego potrzebuje, tłumaczyć i szczerze udzielać odpowiedzi, rozmawiać o zmarłym, wspominać go, nie ukrywać przed dzieckiem swoich emocji. Rodzic, który płacze po śmierci bliskiego, a potem ociera łzy, pokazuje dziecku, że płacz jest czymś co pomaga i że nie trwa on wiecznie.

Należy pozwolić dziecku przeżywać żal w sposób dla niego właściwy, mając na uwadze, iż smutek dziecka przychodzi „falami” i nie będzie ono pogrążone w nieustannym żalu, przeciwnie za chwilę po wielkiej rozpaczy może zatracić się w pogodnej zabawie i nie jest to niczym niewłaściwym. Niepokojące dorosłych a uporczywe odgrywanie przez dzieci w zabawie śmierci, umierania, ceremonii pogrzebowej nie jest wyrazem dziecięcej bezmyślności, obojętności, a tylko jest jednym ze sposobów radzenia sobie ze stratą, błędem zatem byłoby zakazywanie takiej aktywności.

W czasie przeżywania żałoby rodzice, czy inne osoby opiekujące się dzieckiem powinny być wrażliwe na dziecięce poczucie winy za śmierć ważnej osoby. Konieczne jest w takiej sytuacji wytłumaczenie dziecku i zapewnienie go, że  nie ponosi odpowiedzialności za śmierć.

Wyrazem przeżywania żałoby mogą być także trudności z pamięcią i kłopoty w koncentrowaniu uwagi, przejawiające się bądź w nadmiernym pobudzeniu, bądź w spowolnieniu i w reakcjach tak zwanego „zawieszania się”, kiedy dziecko sprawia wrażenie nieobecnego. Jeśli dziecko uczęszcza do szkoły dobrze jest poinformować wychowawcę o aktualnej sytuacji, by zachowania, które może prezentować uczeń nie były dla niego zaskoczeniem i jednocześnie, by nauczyciel  mógł adekwatnie pomóc. 

Wspierając dziecko w procesie żałoby należy mieć świadomość, że przeżywa ono stratę i że unikając z nim rozmów na temat zmarłego nie uchronimy go przed bólem. Należy zatem pomóc dziecku wyrazić uczucia związane ze śmiercią, tłumaczyć to czego nie rozumie w sposób adekwatny do jego poziomu rozwoju. Unikać sformułowań, które mogły by wzbudzić u dziecka lęk (np. że zmarły zasnął). Nie ukrywać swoich emocji dotyczących utraty. Być z dzieckiem szczerym i szanować jego sposób radzenia sobie z bólem. Utwierdzić go w przekonaniu, że ma prawo smucić się, złościć ale także śmiać się i bawić jeśli tylko czuje taką potrzebę.  

Wcześniej przy okazji omawiania kwestii zachowań, które pomagają przeżyć stratę wspomniałam pokrótce o funkcji pożegnania ze zmarłym i uczestnictwie dzieci w ceremonii pogrzebowej.

Najważniejsza w pomaganiu dziecku czy nastolatkowi w radzeniu sobie z bólem żałoby jest nasza uważność, czujność i wrażliwość na jego potrzeby. Obserwujmy, bądźmy blisko, gotowi do rozmowy wtedy, gdy się do nas zwróci. Pytajmy jak sobie radzi ale jednocześnie szanujmy jeśli nie będzie chciało w tym momencie z nami rozmawiać. Pamiętajmy, że każdy człowiek nawet ten najmniejszy ma swój własny sposób radzenia sobie z żałobą, nie próbujmy go zmieniać.